دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

406

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

عمارات چندان دوامى نيافته‌اند . پراكندگى اتفاقى عمارات اوايل قرن دهم / شانزدهم سرنخى براى شكوه و حشمت معمارى متأخر صفوى نيستند . بىترديد يكى از شاهكارهاى اين دوره پيش طاق بقعه هارون ولايت اصفهان به تاريخ ربيع الاول 918 / مه - ژوئن 1513 است . در بالاى در ، نام حامى آن يعنى وزير اعظم دورمش خان در يك بيت فارسى ذكر شده است ، اين يادبود منظوم كه تاكنون بىسابقه بود به سرعت يكى از خصايص عمارات دوران صفوى گرديد . اين مجتمع از نظر معمارى بيشتر شگفتىزاست تا متشخص ؛ با اينكه آرايش اصلى آن با چند مرمت بعدى احياشده ، ولى بخش بيرونى آن به تمام معنى براى يك مدخل تزيينى كم است . نقشه نماى بيرونى گنبدخانه ( در حالت مفصل ) ماهيت تدريجى كل مجتمع را نشان مىدهد . پايه هشت ضلعى آن به طبقه ميانى مربع‌شكل آن ، كردوكار معمولى معكوس عرضه كرده است . گنبد فوقانى كه كاشيكارى آن كاملا از آن ادوار بعد است بر روى ساقه گنبدى بلند قرارگرفته كه هشت ضلعى معمولى و متوسطى است و در زهبند برجستگى ملايمى دارد و نيمرخى كه بسيار شبيه نيمرخ مسجد شاه مشهد ( 855 / 1451 ) است . در انتخاب عناصر اساسى نظير گنبد ، صحن و نماى پيشين در عمارت چيزى نو و تازه به نظر نمىرسد . امّا تحول چشمگيرى از تأكيد را مىتوان در اينجا تشخيص داد . در اينجا بيشترين توجه به نماى پيشين بيرونى شده تا آرايش درونى و اين تأكيد مكرر در عمارات متأخر دوره صفوى تكرار شده است . شبيه اين امر رهيافتى است كه فضاهاى كلا قابل رؤيت ( نظير بخش تحتانى ساقه گنبد و هشت ضلعى داخل آن ) را به صورت آجرى محض درآورده است . اين بنا بطوركلى حاوى تزيين همه‌جانبه و پرمايه است و عمارتى نيست كه در آن هر عنصرى جايگاه ويژه خود را داشته باشد و همين از عيوب طرح آنست . ترديدى نيست كه نماى پيشين آن از انعطاف بالقوه طاقچه قوسدار ماهرانه‌اى بهره‌گرفته و اين طاقچه با اندازه‌ها و عمق‌هاى مختلف تكرارشده و در واقع شاه بيت كل تركيب‌بندى است . امّا ديداركننده با سرازير شدن از دروازه باشكوه اين بنا نمىتواند خود را از دست احساس سقوط در صحن محدود درونى و در بىتعادلى گنبدخانهء مسلط بر اين تركيب‌بندى كوچك ، رها كند . اين گنبدخانه از نظر درونى در معمارى چندان نقشى ندارد ؛ اهميت اين بخش به لحاظ ازاره‌هاى خشت موزائيكى و زنجيره‌هاى متعدد كتيبه‌اى است . هويت عارفانه هارون كه اين مشهد به افتخار او برپا شده ، رازى است كه گفته‌هاى شيرين و رومانتيك شاردن كمتر در پراكندگى آن نقش داشت . اين داستان ، غيرمستقيم در حديثى كه در كتيبه بناى آن نقل‌شده و از نظر فريبندگى خط نيز با ساير خوشنويسىهاى معاصر خود پهلو